ಕಾದಂಬರಿಕಾರರಾದ ಸಂತೋಷಕುಮಾರ ಮೆಹೆಂದಳೆ ಅವರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿ ‘ವೈಜಯಂತಿಪುರ’ ಕೃತಿಯ ಕುರಿತು ಡಾ.ಸುಕನ್ಯಾ ಸೂನಗಹಳ್ಳಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ತಪ್ಪದೆ ಮುಂದೆ ಓದಿ…
ಪುಸ್ತಕ: ವೈಜಯಂತಿಪುರ
ಪ್ರಕಾರ: ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿ
ಲೇಖಕ: ಸಂತೋಷಕುಮಾರ ಮೆಹೆಂದಳೆ
ಪ್ರಕಾಶಕರು: ಸಾಹಿತ್ಯಲೋಕ ಪ್ರಕಾಶನ
ಒಂದು ನಗರವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದಲ್ಲ. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕನಸು ಇರಬೇಕು. ಆ ಕನಸಿಗೆ ಒಂದು ನೆಲ ಬೇಕು. ಆ ನೆಲವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡುವ ಜನ ಬೇಕು. ಅವರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ದಿಕ್ಕು ತೋರಿಸುವ ನಾಯಕ ಬೇಕು. ಗೆದ್ದ ನೆಲವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಡಳಿತ ಬೇಕು. ಕೊನೆಗೆ, ಆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಲದಾಚೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಒಂದು ಕಥೆಯೂ ಬೇಕು. ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಓದಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ನನಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಇದೇ—ಒಂದು ನಗರದ ಕಥೆಯೊಳಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕನಸು. ಆ ಕನಸಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಯೂರವರ್ಮ ಇದ್ದಾನೆ.
ಇತಿಹಾಸದ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಯೂರವರ್ಮನ ಹೆಸರು ಕೆಲವೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕದಂಬ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ, ಪಲ್ಲವರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ರಾಜ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ವ್ಯಕ್ತಿ—ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿಬಿಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿದ್ದ. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಸವಾಲುಗಳಿದ್ದವು; ತನ್ನ ನೆಲದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕನಸಿತ್ತು; ಆ ಕನಸನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಲು ಹೋರಾಡಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿತ್ತು. ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಸೈನಿಕರು, ಸಾಮಂತರು, ಅಮಾತ್ಯರು, ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಬದುಕು ಇತ್ತು. ಆ ಮೌನವಾಗಿರುವ ಜಾಗವನ್ನು ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ತುಂಬಲು ಸಂತೋಷಕುಮಾರ ಮೆಹೆಂದಳೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವೈಜಯಂತಿಪುರವನ್ನು ಓದುವುದು ಮಯೂರವರ್ಮನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಓದಿದ ಅನುಭವ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅನುಭವ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಕೃತಿಯ ಮುಖಪುಟದಲ್ಲಿಯೇ ಕ್ರಿ.ಶ. 316ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 355ರವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, “ಕದಂಬ ಮಯೂರವರ್ಮನ ಮಹಾಚರಿತೆ”ಯಾಗಿ ಈ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಹಾಚರಿತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಲೇಖಕರ ಮುಂದಿದ್ದ ಸವಾಲು ಸುಲಭದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಯೂರವರ್ಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ದಾಖಲೆಗಳು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲ. ಹಲ್ಮಿಡಿ ಮತ್ತು ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆಧಾರಗಳು, ಸ್ಥಳಗಳ ಕುರಿತ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಂಶೋಧನಾ ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಖಾಲಿ ಜಾಗಗಳಲ್ಲೇ ಕಾದಂಬರಿಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಲೇಖಕರು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಮಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕಾದಂಬರಿ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಇತಿಹಾಸದ ಮೌನವನ್ನು ಮಾತಾಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಮಯೂರವರ್ಮನ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಲೇಖಕರು ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ರಾಜವಂಶ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ? ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಾನೆ? ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಂದೇ ರಾಜಕೀಯ ಗುರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬಹುದು? ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಡಳಿತವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದು? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಾದಂಬರಿಯ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ.
ಮಯೂರವರ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ರಾಜನಲ್ಲ. ಅವನು ಹೋರಾಡುವ ಮನುಷ್ಯ. ತನ್ನ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ನಾಯಕ. ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡೇ ಶತ್ರುವಿನ ಶಕ್ತಿಯ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ತಂತ್ರಗಾರ. ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಕತ್ತಿ ಬೀಸುವುದು ಅಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವುದು, ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಸೂಕ್ತ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದು, ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಓದುವುದು ಕೂಡ ಯುದ್ಧದ ಭಾಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕಾದಂಬರಿಯ ಯುದ್ಧದೃಶ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಹಸಮಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಮಯೂರವರ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಸಾಧನಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಾಗ ಅವನ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಸೋಲಿನ ಭೀತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಮನೋಭಾವ, ಎದುರಾಳಿಯ ಬೃಹತ್ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬೇಕಾಗುವ ಧೈರ್ಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಯೂರವರ್ಮನ ನಾಯಕತ್ವದ ವಿವಿಧ ಮುಖಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತವೆ.
ಆದರೆ ಒಂದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ನಾಯಕ ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸುತ್ತಲಿನ ಜನರು, ಸೈನಿಕರು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಸಾಮಂತರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳು ಆ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಚಾರ ವೈಜಯಂತಿಪುರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಜನ ಹೆಸರು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅವನಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಹೆಸರುಗಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಆ ಮಣ್ಣಿನೊಳಗಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳನ್ನು ಓದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಯೂರವರ್ಮನ ಎದುರು ನಿಂತಿರುವ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು, ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವ ಸಾಮಂತರು, ಹೊರಗಿನ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸುವವರು—ಇವರ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರದ ರಾಜಕೀಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೋ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಒಗ್ಗೂಡುವ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟ ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಕಾದಂಬರಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷವು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಳ್ಳೆಯವರು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟವರ ನಡುವಿನ ಸರಳ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಅಧಿಕಾರದ ಆಸೆ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕು, ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವ ಹಂಬಲ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರತೀಕಾರ, ಭಯ ಮತ್ತು ಬದುಕುಳಿಯುವ ಹೋರಾಟ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬೆರೆತಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಬಹುಮುಖತೆಯೇ ಕಾದಂಬರಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತದೆ.
ಮಯೂರವರ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕಠಿಣ. ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಾಗ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವನು. ಶತ್ರುವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಕರುಣೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಭದ್ರತೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವವನು. ಆದರೆ ಇದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಅದರೊಳಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಧರ್ಮ, ವ್ಯಾಪಾರ, ನಗರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ರಾಜನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣನಾದವನು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗೆದ್ದ ನೆಲವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದು ಸ್ಥಳ. ನಂತರ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರ. ಮುಂದೆ ಒಂದು ಕನಸು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸಂಕೇತ.
ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ವೈಜಯಂತಿಪುರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಭೂದೃಶ್ಯ, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಮಳೆ, ಹಸಿರು, ಜನವಸತಿ, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ನಗರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗ ಒಂದು ನಗರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಕುದುರೆಗಳ ಸದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ನಗರ ಜೀವನದ ಧ್ವನಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ವಿಜಯವು ನಾಗರಿಕ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾದಂಬರಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ಯುದ್ಧ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಮಯೂರವರ್ಮನ ಮೊದಲ ಗುರಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಗೆದ್ದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು. ರಸ್ತೆಗಳು ಬೇಕು. ನೀರು ಬೇಕು. ವ್ಯಾಪಾರ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಜನರಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಬೇಕು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಬೇಕು. ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯ ಬೇಕು. ರಾಜನ ವಿಜಯವು ಜನರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಕಥೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಶೋಧನಾ ಮನೋಭಾವವೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಲೇಖಕರು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತರಾಗಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಶಾಸನಗಳು, ಇತಿಹಾಸದ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಪುರಾತತ್ವದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು, ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ಥಳಗಳ ಕುರಿತ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಕಥೆಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೃತಿಯ ಅನೇಕ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಆಕರಗಳನ್ನು ನೀಡಿರುವುದು ಈ ಸಂಶೋಧನಾ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಳಗುಂದ, ಹಲ್ಮಿಡಿ, ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸನ-ಇತಿಹಾಸದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳತ್ತ ಕೃತಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.
ಇದರಿಂದಾಗಿ ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸಗ್ರಂಥವೂ ಅಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯ ಕಥೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳು ತೋರಿಸುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ, ದಾಖಲೆಗಳು ಮೌನವಾಗುವ ಕಡೆ ಕಲ್ಪನೆಯ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿ.
ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಓದುಗರು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಶಾಸನಗಳು ಹೇಳುವ ಸಂಗತಿ ಮತ್ತು ಕಾದಂಬರಿ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಸಂಗತಿ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ. ಮಯೂರವರ್ಮನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗಿನ ಚಿಂತನೆಗಳು, ಸೈನಿಕರ ನಡುವಿನ ಮಾತುಕತೆಗಳು, ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಗಳು—ಇವುಗಳಿಗೆ ನೇರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು. ಅವು ಲೇಖಕರ ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣ. ಆದರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಇತಿಹಾಸದ ಖಾಲಿ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆ ಹೇಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ವೈಜಯಂತಿಪುರ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೃತಿಯನ್ನು ಓದುವಾಗ “ಇದು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೀಗೇ ನಡೆದಿತ್ತೇ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಜೊತೆಗೆ “ಹೀಗೆ ನಡೆದಿರಬಹುದೇ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೂ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಕಾದಂಬರಿಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಯ ಸಂಗಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯಗಳು ಚುರುಕಾಗುತ್ತವೆ. ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಕಥೆಗೆ ವೇಗ ನೀಡುತ್ತವೆ. ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಯ ಚರ್ಚೆಗಳು ಕಥೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಆಯಾಮವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ನಗರ, ನದಿ, ಮಳೆ, ಪರ್ವತ, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ವೈಜಯಂತಿಪುರದ ಸೌಂದರ್ಯದ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷೆ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕೃತಿಯೊಳಗೆ ಯುದ್ಧದ ಉಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ.
ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಕೇವಲ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಕಥೆಯ ಒಂದು ಸಕ್ರಿಯ ಅಂಶ. ಪರ್ವತ, ಕಾಡು, ನದಿ ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳು ಯುದ್ಧತಂತ್ರಕ್ಕೂ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ; ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವು ನಗರದ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೂ ರೂಪ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಥೆಯ ಭಾಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವೈಜಯಂತಿಪುರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಂಶದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಲೇಖಕರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಕಾದಂಬರಿಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಗರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರೂಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬರುವ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲ. ಅದು ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲ. ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅಗ್ರಹಾರಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಜನಜೀವನದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ವಿಜಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ಪ್ರವೇಶ ಕಾದಂಬರಿಗೆ ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದ ಮಯೂರವರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕಾಳಿದಾಸ—ಇವರ ಭೇಟಿಯು ಕೃತಿಯ ಅಂತ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಗೆದ್ದ ನೆಲವನ್ನು ಕವಿ ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿದ ನಗರಕ್ಕೆ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ನಗರವನ್ನು ಕಟ್ಟಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ನಗರದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರವೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಾಳಿದಾಸನಂತಹ ಕವಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವು ವೈಜಯಂತಿಪುರದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಮಯೂರವರ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ. ತನ್ನ ನೆಲಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ರಾಜಕೀಯ ಗುರುತು ಬೇಕೆಂಬ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಕಥೆಯ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಈ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಲೇಖಕರು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು ತಮ್ಮದೇ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿ “ಕದಂಬ” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಒಂದು ರಾಜವಂಶದ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಸಂಕೇತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಒಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಂಕೇತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಯೂರವರ್ಮನ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ಲೇಖಕರ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾದವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು. ಸೈನಿಕರ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧ ಗೆಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರೈತರ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಗರ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ಒಂದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಥೆ ಎಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನೇಕ ಜನರ ಕಥೆ. ವೈಜಯಂತಿಪುರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಈ ಅರಿವಿನಿಂದಲೇ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಇತಿಹಾಸದ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ತರುವಾಗ ಒಂದು ಅಪಾಯ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾಯಕನನ್ನು ಅತಿಮಾನುಷನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಅಪಾಯ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಯೂರವರ್ಮನ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ರಾಜಕೀಯ ಗೊಂದಲಗಳು, ವಿರೋಧಿಗಳು, ತಂತ್ರಗಳು, ಅನುಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟಗಳು ಅವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಉಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಗೆಲುವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರದ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಅಪಾಯ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಪಾತ್ರ ಕೇವಲ ವೀರಗಾಥೆಯ ನಾಯಕನಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ತನ್ನ ಕಾಲದ ಸವಾಲುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಥೆಯ ವೇಗವನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸದ ವಿವರಗಳು, ಸ್ಥಳಗಳ ವಿವರಣೆ, ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಆಕರಗಳ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಲೇಖಕರು ಸಾಕಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಕಥೆ ಓದಲು ಬಯಸುವ ಓದುಗರಿಗೆ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಅನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದೇ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾದಂಬರಿಯ ಕಾಲವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ಲೇಖಕರು ಕೇವಲ ಘಟನೆಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸಿಲ್ಲ; ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಲಘಟ್ಟವನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ವಿವರಪ್ರಿಯತೆಯೂ ಕೃತಿಯ ಸ್ವಭಾವದ ಭಾಗವೇ ಆಗಿದೆ.
ಕಾದಂಬರಿಯ ಅಂತ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಮಯೂರವರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮಯೂರವರ್ಮ ಒಂದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಸುತ್ತಲಿನ ಜಗತ್ತು ಬದಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟ ಮುಖ್ಯ. ನಂತರ ಗೆಲುವು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಈ ಚಲನೆಯೇ ಕೃತಿಯ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಾಸ.
ಒಂದು ಕತ್ತಿ ಎತ್ತಿದ ಕೈ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ನಗರವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕೈಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಯುದ್ಧದ ಕನಸು ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕನಸಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಹೆಸರು ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ರಾಜವಂಶದ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಮತ್ತು ಒಂದು ನಗರದ ಹೆಸರು—ವೈಜಯಂತಿಪುರ—ಒಂದು ಕಾಲದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ವೈಜಯಂತಿಪುರವನ್ನು ಕೇವಲ ಮಯೂರವರ್ಮನ ಸಾಹಸಗಾಥೆಯಾಗಿ ಓದುವುದು ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಇತಿಹಾಸದ ತುಣುಕುಗಳಿಂದ ಒಂದು ಕಾಲವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಶಾಸನಗಳ ಮೌನದ ನಡುವೆ ಮನುಷ್ಯರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಲಮಿನ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ರಾಜಕೀಯ ವಿಜಯವು ಹೇಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ.
ಲೇಖಕರ ಸಂಶೋಧನಾ ಆಸಕ್ತಿ ಈ ಕೃತಿಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು. ವಿವಿಧ ಆಕರಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ, ಶಾಸನಗಳ ಚರ್ಚೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ವಿವರಗಳು ಕೃತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಪುಸ್ತಕದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವ ಆಕರಗಳು ಲೇಖಕರು ಮಯೂರವರ್ಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪನೆಯೊಂದರ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ನಿಲ್ಲಿಸದೆ, ಲಭ್ಯವಿರುವ ಇತಿಹಾಸದ ಸುಳಿವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
ಇಂತಹ ಕೃತಿಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟನೆ ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಯಂತೆ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮೌಲ್ಯ, ಮರೆತುಹೋದ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟವನ್ನು ನಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯೊಳಗೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳು ನಮಗೆ “ಏನಾಯಿತು?” ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ; ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ “ಅದು ಮನುಷ್ಯರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರಬಹುದಿತ್ತು?” ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಆ ಎರಡನೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರವೂ ಮಯೂರವರ್ಮನ ಕತ್ತಿಯ ಸದ್ದು ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕಟ್ಟಿದ ನಗರವೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬಂದ ಶಾಂತಿಯೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಕೆಲವು ಸಾಲುಗಳ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾನವ ಕಥೆ ಇರಬಹುದೆಂಬ ಅರಿವೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಕೃತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ಥಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲ; ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯದೆ ಹೋಗುವುದೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ. ಒಂದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗಬಹುದು. ಅರಮನೆಗಳು ಕುಸಿದುಹೋಗಬಹುದು. ಕತ್ತಿಗಳು ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ನಗರದ ಹೆಸರು, ಒಂದು ರಾಜನ ಕನಸು, ಒಂದು ಜನಾಂಗದ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಾಲದ ಸ್ಮೃತಿ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಳಗೆ ಉಳಿದರೆ, ಅದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಮುಂದೆ ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಅಂತಹ ಒಂದು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕೃತಿ.
ಮಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಹೂತುಹೋಗಿದ್ದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಶಾಸನಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳ ನಡುವೆ ಮೌನವಾಗಿದ್ದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ಮಯೂರವರ್ಮನ ಕಾಲದತ್ತ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತದೆ—ನಾವು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಉಳಿದಿರುವ ಇತಿಹಾಸ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು? ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ವೈಜಯಂತಿಪುರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮಯೂರವರ್ಮನ ಕಾಲ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿ ಓದುಗನಿಗೆ ನೀಡಬಹುದಾದ ದೊಡ್ಡ ಅನುಭವ.
- ಡಾ.ಸುಕನ್ಯಾ ಸೂನಗಹಳ್ಳಿ
