ಅನೂಪಮ ಬದುಕಿನ ಅಂತರಾಳದ ಸಿಹಿ ಕಹಿ

ಅನುಪಮಾ ನಿರಂಜನ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಕಥೆ ‘ನೆನಪು ಸಿಹಿ ಕಹಿ’ ಬರೆದರು.1982ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಂತರ ಮರಣದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದರು. ಲೇಖಕರಾದ ದೇವಿಕಾ ಎಸ್ ರಾಜ್ ಅವರು ಈ ಕೃತಿಯ ಕುರಿತು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ತಪ್ಪದೆ ಮುಂದೆ ಓದಿ…

ಪುಸ್ತಕ : ನೆನಪು-ಸಿಹಿ ಕಹಿ
ಲೇಖಕಿ : ಅನುಪಮಾ ನಿರಂಜನ
ಬೆಲೆ : 100.00
ಪ್ರಕಾಶನ : ಡಿ.ವಿ.ಕೆ. ಮೂರ್ತಿ, ಮೈಸೂರು.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಬರವಣಿಗೆಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಘನತೆಯಿದೆ. ಆದರೆ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಲೋಕದ ಬಿಳಿ ಕೋಟನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ಟೆತಸ್ಕೋಪ್ ಹಿಡಿದು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲೇಖನಿ ಹಿಡಿದು ಸಮಾಜದ ನಾಡಿಮಿಡಿತವನ್ನು ಅರಿತವರು ಡಾ. ಅನುಪಮಾ ನಿರಂಜನ್. ಅವರ ಆತ್ಮಕಥೆ ‘ನೆನಪು ಸಿಹಿ ಕಹಿ’ ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಕಾಲದ ಕನ್ನಡಿ. ಇದು 1985ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಅನುಪಮ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೋಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬರೆದರು. 1982ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಂತರ, ಮರಣದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಕೃತಿ ಮೊದಲು ‘ತರಂಗ’ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸರಣಿಯಾಗಿ ಬಂದಿತು. ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ತೂಗಿದಾಗ ನಮಗೆ ಕಾಣುವುದು ಸವಾಲುಗಳನ್ನೇ ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಒಬ್ಬ ಅಸಾಧಾರಣ ಮಹಿಳೆಯ ದರ್ಶನ.

ಅರವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಅಡುಗೆಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲವದು. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮಾ ಅವರು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇ ಒಂದು ಸಾಹಸ. 1956ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಎಂ.ಬಿ.ಬಿ.ಎಸ್ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.ಇವರು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ವೈದ್ಯೆಯಾಗುವ ಕನಸು ಕಂಡವರು, ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ. ತಂದೆಯ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೋರ್ಸ್ ನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ವೈದ್ಯಳಾಗಿ ಜನರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ತನಗೆಂತ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ನಿರಂಜನರವರನ್ನ ವಿವಾಹವಾದ ವೆಂಕಟಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮುಂದೆ ಅನುಪಮಾಳಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಡಾ,ಅನೂಪಮ ಎಂದೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಚಿರಪರಿಚಿತಳು. ಅವರ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವಂತೆ, ಕಾಲೇಜಿನ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದವು. ಪುರುಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಧಿಪತ್ಯವಿದ್ದ ಅನಾಟಮಿ ಹಾಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, ಶವಗಳ ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡುವಾಗ ಅನುಭವಿಸಿದ ಮುಜುಗರ ಮತ್ತು ಏಕಾಂಗಿತನವನ್ನು ಅವರು ಮರೆಮಾಚದೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯು ಮೌನವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯದ ಆ ನೋಟಗಳನ್ನು ಅವರು ಜ್ಞಾನದ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಗೆದ್ದರು. ಇದು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗೆಲುವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ.

ಅನುಪಮಾ ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಬದುಕು ಕೇವಲ ಚೀಟಿ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೆರಿಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಂಡ ದೃಶ್ಯಗಳು ಅವರ ಲೇಖನಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿದವು. ಬಡತನ, ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪದೇ ಪದೇ ಗರ್ಭಧರಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಹೈರಾಣಾಗಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತವಾದದ್ದು ‘ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸ್ತ್ರೀವಾದ’. “ಒಬ್ಬ ವೈದ್ಯೆಯಾಗಿ ನಾನು ನೀಡುವ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ, ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ತಮ್ಮ ದೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವದ ಸ್ಥಾನ,” ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಕುರಿತ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆದರು. ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಅಳುಬಕತನವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಮಾಜವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಆಯುಧವಾಯಿತು.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಜೋಡಿ ಎಂದರೆ ಅನುಪಮಾ ಮತ್ತು ನಿರಂಜನ. ನಿರಂಜನ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಸ್ತಿನ ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಪತಿ ನಿರಂಜನರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅನುಪಮಾ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅವರ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ದಾಂಪತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಓದುವಾಗ ನಮಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗುವುದು ಅಲ್ಲಿರುವ ‘ಸ್ಪೇಸ್’ (ಜಾಗ). ಮನೆಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂಜನರು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಂಬಲವು ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ದಂಪತಿಗಳಿಗೂ ಮಾದರಿ. ಅನುಪಮಾ ಅವರು ವೃತ್ತಿಯ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಮನೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದ ನಿರಂಜನರು, ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಾಷಣಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಬಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ಬದುಕಿ ತೋರಿಸಿದರು. ಇವರ ಬಾಂಧವ್ಯವು ‘ಅಧಿಕಾರ’ದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ’ದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಅವರ ದಾಂಪತ್ಯವು ಎರಡು ಸಮಾನಾಂತರ ಹಳಿಗಳ ಸಮಾಗಮವಾಗಿತ್ತು.

ಪತಿ ನಿರಂಜನ ಅವರು ಅನುಪಮಾ ಅವರ ಬರಹಗಳ ಮೊದಲ ವಿಮರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕರಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯ ಕೋನದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಈ ಘಟನೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮದುವೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಯ ನಡುವಿನ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುಪಮ ಅವರು ಇದನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಜಾತಿ-ಪಂಥಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನವು ಹೇಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹೇಗೆ ಸಮಾಜದ ಶೋಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಎಂದು ಟೀಕಿಸುತ್ತವೆ.

1972ರಲ್ಲಿ ಪತಿ ನಿರಂಜನ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅನುಪಮ ಅವರು ವೃತ್ತಿ, ಮಕ್ಕಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಮನೆ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತರು. ಇದು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂಟಿತನ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ತಂದಿತು. ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಇದು ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲಿನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುಪಮ ಅವರು ಇದನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಹೋರಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷರ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೈನಂದಿನ ದುಡಿಮೆಯು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸದೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಟೀಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ವರ್ಜಿನಿಯಾ ವೂಲ್ಫ್ ಅವರ ‘ಎ ರೂಮ್ ಆಫ್ ಒನ್ಸ್ ಓನ್’ನಂತಹ ಕೃತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಖಾಸಗಿ ಸ್ಥಳ ಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಇತರರ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ ವೈದ್ಯೆಗೆ ತನಗೇ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಬಂದಾಗ ಎದುರಾಗುವ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರಬಹುದು? ‘ನೆನಪು ಸಿಹಿ ಕಹಿ’ಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಗಳು ಕಣ್ಣಾಲಿಗಳನ್ನು ಒದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಪಮಾ ಅವರು ಅಧೀರರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೀಮೋಥೆರಪಿಯ ಯಾತನೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಅವರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಾವು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದೂ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಅವರ ಗುಣ, ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯ ಪರಮೋಚ್ಚ ಸ್ಥಿತಿ. ನೋವನ್ನು ನುಂಗಿ ನಗುವನ್ನು ಹಂಚುವ ಅವರ ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞೆ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಾದುದು.

ಅವರಿಗೆ 1978ರಲ್ಲಿ ಸ್ತನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಕಂಡುಬಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ‘ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಜಗತ್ತು’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕ ಬರೆದರು. ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್ ಪ್ರವಾಸದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ‘ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಯುರೋ-ಅಮೇರಿಕ’ಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಬಳ್ಳಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಸಮ್ಮೇಳನ, ಮುಂಬೈ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯ ಕೋನದಿಂದ, ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುಪಮ ಅವರು ಇದನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಟೀಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು (‘ಮಾಧವಿ’ಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಮಾಧ್ವಿಯನ್ನು ಬಂಡಾಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವಂತೆ) ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಸಮಾನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಟೀಕಿಸಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು
ಸಂಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಕರೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. 1991ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.

ಅನುಪಮಾ ನಿರಂಜನ್ ಅವರು ಇಂದು ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವರ ‘ನೆನಪು ಸಿಹಿ ಕಹಿ’ ಕೃತಿಯು ಪ್ರತಿ ತಲೆಮಾರಿನ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲೂ ಚೈತನ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯೆಂದರೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹತ್ತು ಜನರಿಗೆ ಬೆಳಕಾಗುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬದುಕು ನೀಡಿದ ಕಹಿ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅವರು ದ್ವೇಷಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನ್ನೇ ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುಂದರ ಹೂಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸಿದರು. ಈ ಆತ್ಮಕಥೆಯು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳೂ ಓದಬೇಕಾದ ಒಂದು ‘ಜೀವನ ಪಾಠ’.

• ದೇವಿಕಾ ಎಸ್ ರಾಜ್