ರಾಜರ್ಷಿ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್

ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ 10 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅಂದರೆ 1894ರಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ನಿಧನರಾದರು. ಈ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ದುರಂತದಿಂದಾಗಿ ಬಾಲಕ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮೈಸೂರಿನ ರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕುರಿತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಓದಿ …

ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ದಶಕಗಳು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದವು. ಈ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಕ್ತಿಯೇ ರಾಜರ್ಷಿ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್. ಕೇವಲ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಪಿತೃವಿಯೋಗ ಅನುಭವಿಸಿದ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ, ಅವರ ತಾಯಿ ಮಹಾರಾಣಿ ವಾಣಿ ವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ಅವರು ಸೈನ್ಯ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಜನಪರ ಚಿಂತನೆಗಳ ಸೂಕ್ತ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ೧೯೦೨ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಹಳೆಯ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಮುರಿದು, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮಾದರಿಯ ಕಲ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು. ಇವರ ಆಡಳಿತ ವೈಖರಿ ಎಂತಹುದಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇವರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಡಳಿತಗಾರ ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರೆ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಮೈಸೂರನ್ನು ‘ರಾಮರಾಜ್ಯ’ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದರು.

ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು 1884ರ ಜೂನ್ 4 ರಂದು ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ಹತ್ತನೇ ಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಮಹಾರಾಣಿ ವಾಣಿ ವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ. ಇವರ ಬಾಲ್ಯದ ಹೆಸರು ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಎಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ 10 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅಂದರೆ 1894ರಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ನಿಧನರಾದರು. ಈ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ದುರಂತದಿಂದಾಗಿ ಬಾಲಕ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮೈಸೂರಿನ ರಾಜ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರು ಅಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅವರ ತಾಯಿ ಮಹಾರಾಣಿ ಕೆಂಪನಂಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಅವರು 1894ರಿಂದ 1902ರವರೆಗೆ ರಾಜಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ (Regent) ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು.

ಬಾಲ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಣಿಯವರು ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿದರು. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲೇ ವಿಶೇಷ ಶಾಲೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಪಿ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಸ್ಟುವರ್ಟ್ ಫ್ರೇಸರ್ ಅವರ ಉಸ್ತುವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ, ಆಡಳಿತ, ಕನ್ನಡ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಸಂಸ್ಕೃತ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ, ಶಾಂತ ಸ್ವಭಾವದ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬುದ್ಧಿಯ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದರು. ಸುಖವಿಲಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸದೆ, ಸದಾ ಹೊಸ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಹಂಬಲ ಅವರಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.

ಫೋಟೋ ಕೃಪೆ : ಅಂತರ್ಜಾಲ

ಇವರ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಘಟನೆ ಇವರ ಕಲಾಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಕರು ಇವರಿಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಬಾಲಕ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಕೇವಲ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂದು ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿದರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಅವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ವೀಣೆ, ಪಿಟೀಲು, ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಸಿತಾರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಂಟು ವಿಭಿನ್ನ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಶ್ವಾರೋಹಣ (ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ), ಟೆನ್ನಿಸ್ ಮತ್ತು ಪೋಲೋ ಆಟಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು.

ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆ ಎಂದರೆ, ಇವರಿಗೆ ಕೇವಲ 13 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅಂದರೆ 1897ರಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯು ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭವೊಂದರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಅಗ್ನಿ ಆಕಸ್ಮಿಕದಿಂದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಯಿತು. ಈ ದುರಂತವು ಬಾಲ ಮಹಾರಾಜರ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಆಪತ್ತು ಬಾರದಂತೆ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿನ ಕೀರ್ತಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಲು, ಅಂದಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಹೆನ್ರಿ ಇರ್ವಿನ್ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಭವ್ಯವಾದ ಹಾಗೂ ಸುಭದ್ರವಾದ ಇಂದಿನ ಹೊಸ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ 1897ರಲ್ಲೇ ಬುನಾದಿ ಹಾಕುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು.

ಈ ರೀತಿಯ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ತರಬೇತಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಬೆಳೆದ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು 1902ರ ಆಗಸ್ಟ್ 8 ರಂದು ತಮ್ಮ 18ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ದಿನದಿಂದಲೇ ಅವರು ತಮಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಸ್ತು, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಚಿಂತನೆಗಳೇ ಮುಂದೆ ಅವರನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಲು ಕಾರಣವಾದವು.

ನಾಲ್ವಡಿಯವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ದೊಡ್ಡ ಫಲಿತಾಂಶವೆಂದರೆ ಅವರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ. ದೇಶದ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇವಲ ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಸ್ವತ್ತಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಇವರು ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಉಚಿತ ಹಾಗೂ ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ತಳಸಮುದಾಯದ, ದಲಿತ ಹಾಗೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಗೆ ಬರಲು ವಿಶೇಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಮತ್ತು ಉಚಿತ ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಗಾಗಿ ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಉನ್ನತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ತರಬೇತಿಗಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (IISc) ಸಂಸ್ಥೆ ತಲೆಎತ್ತಲು ಕಾರಣರಾದರು. ಕೇವಲ ಸಾಕ್ಷರತೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ‘ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು’ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ನೀಡಿದರು.

ಫೋಟೋ ಕೃಪೆ : ಅಂತರ್ಜಾಲ

ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಧೀಮಂತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಶತಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಶೋಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ನೀಡಲು ೧೯೧೮ರಲ್ಲಿ ‘ಲೆಸ್ಲಿ ಮಿಲ್ಲರ್’ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮಿತಿ ರಚಿಸಿ, ಅದರ ವರದಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಈ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅಂದಿನ ಮೇಲ್ವರ್ಗದವರಿಂದ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧ ಬಂದರೂ, ಮಹಾರಾಜರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಪರವಾಗಿಯೇ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ದೇವದಾಸಿ ಪದ್ಧತಿಯಂತಹ ಅನಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದು, ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆ ಕಾಯ್ದೆ ತಂದದ್ದು ಮತ್ತು ವಿಧವೆಯರ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ್ದು ಅವರ ಮಾನವೀಯ ನಾಯಕತ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರನ್ನು ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ನಾಲ್ವಡಿಯವರು ಹೂಡಿದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ನಡೆಗಳು ಅನನ್ಯವಾದವು. ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನೀಡಿದ ಅವರು, ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ (KRS) ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಂಡ್ಯ, ಮೈಸೂರು ಭಾಗದ ಬರಡು ಭೂಮಿ ಹಸಿರಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕೇವಲ ಕೃಷಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಭದ್ರಾವತಿಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಮೈಸೂರು ಸ್ಯಾಂಡಲ್ ಸೋಪ್, ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಕಾಗದದ ಗಿರಣಿ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಲ್ಯಾಂಪ್ಸ್‌ನಂತಹ ಬೃಹತ್ ಉದ್ದಿಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ‘ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಬ್’ ಆಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು. ಶಿವನಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪದ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ.

ನಾಲ್ವಡಿಯವರ ಆಡಳಿತ ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈಭವದ ಮರುಕಳಿಕೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಃ ಬಹುಭಾಷಾ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದು, ವೀಣೆ, ಕೊಳಲು, ಪಿಟೀಲು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಂಟು ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಸಬಲ್ಲ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಆಸ್ಥಾನವು ದೇಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಗೀತಗಾರರು, ಕಲಾಕೋವಿದರು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೆ ನೆರಳಾಗಿತ್ತು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ, ನಿಸ್ಪೃಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ಇಡೀ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತು. ಅವರು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಜನಪರ ಯೋಜನೆಗಳೇ ಇಂದಿನ ನವ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಗಟ್ಟಿ ಬುನಾದಿಯಾಗಿವೆ.

ಮನೆ ಮನೆ ದೀಪ
ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ಭೂಪ

• ಸಂಗ್ರಹ : ಪ್ರಸನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನ